นครเขื่อนขันธ์กาบแก้วบัวบาน

นครเขื่อนขันธ์กาบแก้วบัวบาน

นครเขื่อนขันธ์กาบแก้วบัวบาน

            เมืองหนองบัวลำภูนั้นมีชื่อเรียกอื่น  คือ  เมืองหนองบัวลุ่มภู เมืองกมุทาสัย หรือนครเขื่อนขันธ์กาบแก้วบัวบานนั้น จากการสันนิษฐานของนักโบราณคดีและประวัติศาสตร์เชื่อว่า เป็นเมืองที่มีความเจริญเก่าแก่ตั้งแต่สมัยขอมเรืองอำนาจ ซึ่งต่อมาในสมัยกรุงธนบุรีเป็นราชธานี        ได้มี
พงศาวดารกล่าวถึง เมืองหนองบัวลำภูในหนังสือพงศาวดารหัวเมืองมณฑลอิสานซึ่งหม่อมอมร  วงษ์วิจิตร (ม.ร.ว.ปฐม  คเณจร)         เรียบเรียงไว้ ความตอนหนึ่งว่า

            ...จุลศักราช  1129  ปีกุญ  นพศก (พ.ศ. 2310) พระเจ้าองค์หล่อยผู้ครองกรุงศรีสัตนาคณหุตถึงแก่พิราไลย หามีโอรสที่จะสืบตระกูลไม่ แสนท้าวพระยา  และนายวอ นายตา จึงได้เชิญกุมารสองคน (มิได้ปรากฎนาม) ซึ่งเป็นเชื้อวงษ์ พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคณหุตคนเก่า (ไม่ปรากฏว่าคนไหน) อันได้หนีไปอยู่กับนายวอ นายตา เมื่อพระเจ้าองค์หล่อย กำลังมาจับพระยาเมืองแสนฆ่านั้นขึ้นครองกรุงศรีสัตนาคณหุตแล้ว นายวอนายตาจะขอเป็นที่มหาอุปราช ฝ่ายน่า ราชกุมารทั้งสองเห็นว่า นายวอ นายตา มิได้เป็นเชื้อเจ้า จึงตั้งให้นายวอ นายตาเป็นแต่ตำแหน่งเสนาบดี ณ กรุงศรีสัตนาคณหุต แล้วราชกุมารผู้เชษฐาจึงตั้งราชกุมารผู้เป็นอนุชาให้เป็นมหาอุปราชขึ้น ฝ่ายพระวอ พระตาก็มีความโทมนัสด้วยมิได้เป็นที่มหาอุปราชดังความประสงค์  จึงได้อพยพครอบครัวพากันมาตั้งสร้างเวียงขึ้นบ้านหนองบัวลำภู    แขวงเมืองเวียงจันทน์  เสร็จแล้วยกขึ้นเป็นเมืองให้ชื่อว่า         เมือง นครเขื่อนขันธ์กาบแก้วบัวบาน ฝ่ายพระเจ้าศรีสัตนาคณหุตทราบเหตุ ดังนั้น จึงให้แสนท้าวพระยาไปห้ามปราม มิให้พระวอพระตาตั้งเป็นเมืองพระวอพระตาก็ไม่ฟัง พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคณหุต จึงได้ยกกองทัพมาตีพระวอพระตา สู้รบกันอยู่ได้ประมาณสามปี พระวอพระตาเห็นว่าต้านทานมิได้จึงได้แต่งคนไปอ่อนน้อมต่อพม่าขอกำลังมาช่วย ฝ่ายผู้เป็นใหญ่ในพม่าจึงได้แต่งให้มองละแงะเป็นแม่ทัพคุมกำลังมาช่วย พระวอ พระตา ฝ่ายกรุงศรีสัตนาคณหุตทราบดังนั้น จึงแต่งเครื่องบรรณาการให้แสนท้าวพระยา คุมลงมาดักกองทัพพม่าอยู่กลางทาง แล้วพูดเกลี้ยกล่อมชักชวนเอาพวกพม่าเข้าเป็นพวกเดียวกันได้แล้ว พากันยกทัพมาตีพระวอ พระตาก็แตก พระตายายในที่รบ ยังอยู่แต่พระวอกับท้าวฝ่ายน่า ท้าวคำผง ท้าวทิดพรหม ผู้เป็นบุตรพระตา   แล้วท้าวทิดก่ำผู้บุตรพระวอ จึงพาครอบครัวแตกหนี้อพยพลงไปขอพึ่งอยู่กับพระเจ้าองค์หลวงเจ้าเมืองไชยกุมารเมืองจำปาศักดิ์... 

และ ต่อมาพระวอได้ขอพึ่งบารมีโพธิสมภารพระเจ้าตากสินมหาราช ซึ่งภายหลังพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคณหุต  ได้ส่งกองทัพมาโจมตีพระวออีก  และพระวอถูกฆ่าตาย ที่ตำบลเวียงดอนกอง เป็นเหตุให้สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชโปรดฯ ให้เจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกยก ทัพไปตีกรุงเวียงจันทน์แตก เมื่อ  พ.ศ. 2321

            ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 3  แห่งกรุงรัตนโกสินทร์  พระปทุมเทวาภิบาลเจ้าเมืองหนองคาย ได้แต่งตั้งพระวิชโยดมกมุทธเขตมาสร้างเมืองเขื่อนขันธ์กาบแก้วบัวบานขึ้น ใหม่ และเปลี่ยนชื่อว่าเมืองกมุทธาไสย์บุรีรัมย์  มีฐานะเป็นเมืองเอก มีศาล เรือนจำ ฯลฯ พระวิชโยดมกมุทธเขตได้ปกครองเมืองกมุทธาไสย์บุรีรัมย์ ต่อมาเป็นอำเภอ  มีชื่อว่า  “อำเภอหนองบัวลำภู”

            เมื่อ  1  ธันวาคม  2536  ได้รับการจัดตั้งเป็นจังหวัดหนองบัวลำภู